Editoryal not: Bu içerik Hangisieniyi Medikal Yazar Ekibi tarafından hazırlanmış, tıbbi doğruluk açısından medikal danışman tarafından gözden geçirilmiştir. Editoryal Politika ve İnceleme Metodolojisi sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.
Migren ile gerilim tipi baş ağrısı en sık karıştırılan iki baş ağrısı tablosudur. İkisi de tekrar edebilir, günlük yaşamı bozabilir ve stresli dönemlerde artabilir. Ama ağrının nasıl hissedildiği, nerede olduğu, hareketle değişip değişmediği ve hangi belirtilerin eşlik ettiği çoğu zaman doğru ayrımı yapmayı sağlar. Migrenin genel çerçevesini görmek isteyenler için migren, semptom örüntüsünü daha geniş okumak isteyenler için migren belirtileri sayfası bu içeriğin doğal devamıdır.
En kısa fark şudur: migren daha çok zonklayıcı, orta-şiddetli ya da şiddetli, çoğu zaman bulantı ve ışık-ses hassasiyetiyle giden, hareketle kötüleşebilen bir baş ağrısıdır. Gerilim tipi baş ağrısı ise daha çok baskı-sıkışma hissi veren, bant gibi saran, çoğunlukla iki taraflı, hafif-orta şiddette ve genellikle bulantı yapmayan bir ağrıdır. Ancak gerçek hayatta her hasta “kitap gibi” görünmediği için ayrımı tek belirtiyle değil, bütün örüntüyle yapmak gerekir.
Quick Answer: Migren ağrısı genellikle zonklayıcıdır, daha şiddetlidir, fiziksel aktiviteyle artabilir ve bulantı, kusma, ışık-ses hassasiyeti eşlik edebilir. Gerilim tipi baş ağrısı ise daha çok baskı, sıkışma veya bant gibi sarma hissi verir; çoğu zaman iki taraflıdır, hafif-orta şiddettedir ve genellikle bulantı-kusma yapmaz. Ani başlayan çok şiddetli ağrı, yeni nörolojik belirti, ateş veya belirgin patern değişikliği varsa tabloyu sadece bu iki başlıktan biri gibi değerlendirmemek gerekir.
Migren ve gerilim tipi baş ağrısı neden sık karışır?
Çünkü ikisi de baş ağrısı yapar, ikisi de stresli dönemlerde artabilir ve ikisi de tekrarlayıcı olabilir. Ayrıca bazı kişilerde aynı anda hem migren hem gerilim tipi baş ağrısı görülebilir. MedlinePlus, gerilim tipi baş ağrısının migreni olan kişilerde de ortaya çıkabileceğini açıkça belirtir. Bu nedenle “bende sadece tek tip baş ağrısı olur” varsayımı her zaman doğru değildir.
Karışıklığın ikinci nedeni, kişilerin ağrıyı anlatırken her zaman net tarif verememesidir. “Başım sıkıyor”, “vuruyor”, “ensemden geliyor”, “gözümün arkasına oturuyor” gibi ifadeler tek başına tanı koydurmaz. Asıl belirleyici olan, bu tariflere bulantı, ışık-ses hassasiyeti, aktiviteyle artış, taraf seçme ve süre gibi bilgilerin eklenmesidir. Bu yüzden ayırıcı tanıda en güçlü araç ayrıntılı öyküdür.
Hızlı karşılaştırma tablosu
Aşağıdaki tablo, iki tablo arasındaki temel farkları hızlı görmek için hazırlanmıştır. Bu tablo tanı koymaz; ama hangi yöne daha çok yaklaştığınızı anlamayı kolaylaştırır.
| Özellik | Migren | Gerilim tipi baş ağrısı |
|---|---|---|
| Ağrının karakteri | Zonklayıcı, nabız atar gibi | Baskı, sıkışma, bant gibi |
| Şiddet | Orta-şiddetli veya şiddetli | Hafif-orta şiddette |
| Yerleşim | Sıklıkla tek taraflı, ama iki taraflı da olabilir | Çoğunlukla iki taraflı |
| Hareketle ilişki | Yürüme, eğilme, merdivenle artabilir | Genelde rutin aktiviteyle artmaz |
| Eşlik eden bulgular | Bulantı, kusma, ışık-ses hassasiyeti sık | Genelde bulantı-kusma olmaz |
| Boyun/omuz etkisi | Olabilir ama şart değildir | Boyun, ense ve omuz gerginliği daha sık |
| Süre | Genelde 4–72 saat | 30 dakika ila 7 gün sürebilir |
| Hasta davranışı | Karanlık-sessiz ortam ister, aktiviteyi bırakır | Çoğu zaman işini sürdürür ama rahatsız olur |
Bu farkların kaynağı NICE, MedlinePlus ve ICHD-3 tanı çerçeveleriyle uyumludur. Özellikle gerilim tipi baş ağrısında “pressing/tightening, non-pulsating” yani baskı-sıkışma niteliği ve aktiviteyle kötüleşmeme; migrende ise zonklama, bulantı ve fotofobi/fonofobi daha ayırt edicidir (IHS – ICHD-3: Tension-type headache criteria) ve (IHS – ICHD-3: Migraine without aura).
Migreni daha çok düşündüren işaretler
Migren ağrısı çoğu zaman yavaş başlayıp giderek artar. Ağrı zonklayıcı olabilir, başın bir tarafında daha belirgin hissedilebilir ve günlük hareketlerle kötüleşebilir. MedlinePlus migrene eşlik eden tipik belirtiler arasında bulantı, kusma, ışık hassasiyeti, ses hassasiyeti ve bazen koku hassasiyetini sayar (NIH MedlinePlus – Migraine). Bu nedenle “ışık batıyor, midem bulanıyor, hareket edince daha kötü oluyor” gibi cümleler migren lehine güçlü ipuçlarıdır.
Migrenli kişi çoğu zaman aktiviteyi azaltmak ister. Yürümek, eğilmek, merdiven çıkmak ya da ekrana bakmak ağrıyı artırabilir. Bu yüzden kişi içgüdüsel olarak sessiz ve karanlık ortama çekilir. Bu davranış farkı klinikte önemlidir; çünkü gerilim tipi baş ağrısında hasta çoğu zaman rahatsız olsa da işini sürdürmeye daha yatkındır. Ağrının ayrıntılı karakterini ayrıca migren ağrısı nasıl olur başlığında daha dar açıdan değerlendirmek mümkündür.
Bazı migrenlerde aura da görülebilir. Görsel parlamalar, zikzaklar, karıncalanma ya da konuşma zorlanması gibi geçici nörolojik belirtiler gerilim tipi baş ağrısında beklenen bulgular değildir. Aura her migrenli kişide olmaz; ama olduğunda ayırıcı tanı açısından değerlidir.
Gerilim tipi baş ağrısını daha çok düşündüren işaretler
Gerilim tipi baş ağrısı en sık dull, pressure-like yani künt, baskı tarzında tarif edilir. MedlinePlus bunu “tight band or vise” yani bant ya da mengene gibi sarma hissi olarak açıklar (NIH MedlinePlus – Tension headache). Ağrı çoğu zaman başın iki tarafındadır ve ense, şakaklar, saçlı deri veya omuzlara yayılabilir. Bu dağılım, özellikle masa başı çalışma, boyun kas gerginliği, stres ve kötü postürle ilişkili tabloda daha anlamlı hale gelir.
Gerilim tipi baş ağrısında bulantı ve kusma genellikle olmaz. ICHD-3 alternatif kriterleri, fotofobi-fonofobi ile bulantı-kusmanın bulunmamasını ayırıcı alanlardan biri olarak tanımlar; MedlinePlus da tension headache’lerin çoğu zaman nausea veya vomiting yapmadığını belirtir. Bu yüzden “başım sıkıyor ama midem bulanmaz, ışık da çok batmaz” diyen bir kişide gerilim tipi baş ağrısı daha olası hale gelir.
Bir başka önemli özellik de rutin fiziksel aktiviteyle belirgin kötüleşmeme eğilimidir. Yani kişi yürüyebilir, merdiven çıkabilir, günlük işlerini sürdürebilir; ağrı rahatsız eder ama migrendeki gibi hareketten kaçınma ihtiyacı daha azdır. Bu fark, iki tabloyu ayırmada oldukça kullanışlıdır.
Ağrının süresi ve sıklığı ne anlatır?
Migren atağı erişkinlerde tipik olarak 4 ila 72 saat sürebilir. Gerilim tipi baş ağrısı ise 30 dakika ile 7 gün arasında sürebilir. Bu yüzden sadece “kaç saat sürdü?” sorusuyla tanı koymak mümkün değildir; çünkü örtüşme vardır. Ama migren daha çok belirgin ataklar halinde, gerilim tipi baş ağrısı ise bazen daha yaygın ve düşük yoğunluklu bir örüntüyle gelebilir.
Sıklık tarafı da önemlidir. Sık tekrarlayan gerilim tipi baş ağrısı zamanla kronikleşebilir; kronik migrende ise bazı günler klasik migren gibi, bazı günler gerilim tipi baş ağrısına benzeyen ağrılar görülebilir. Bu nedenle ayda kaç gün ağrı olduğu, bu günlerin kaçında bulantı ya da ışık hassasiyeti eşlik ettiği ve kaç gün ağrı kesici kullanıldığı tanı kadar tedavi planı için de değerlidir.
Baş ağrısı günlüğü bu yüzden çok işe yarar. Ağrının günü, süresi, karakteri, eşlik eden belirtiler, kullanılan ilaçlar, uyku, stres ve öğün düzeni not edildiğinde örüntü daha net görülür. Tek bir muayenede anlatılamayan çok şey günlükte görünür hale gelir.
Boyun ağrısı ve kas gerginliği sadece gerilim tipi baş ağrısında mı olur?
Hayır. Bu da sık yapılan bir yanlış çıkarımdır. Gerilim tipi baş ağrısında boyun, ense ve omuz gerginliği daha tipiktir; ama migrenli kişilerde de boyun ağrısı veya ense sertliği görülebilir (NIH MedlinePlus – Tension headache).. Bu yüzden “ensem tutuldu, demek ki migren değil” demek doğru değildir. Burada yine belirleyici olan tek semptom değil, bütün tablo olur.
Örneğin boyun ağrısı olan bir kişide aynı zamanda zonklama, bulantı, ışık hassasiyeti ve hareketle kötüleşme varsa migren daha güçlü düşünülür. Buna karşılık baskı tarzı, iki taraflı, iş sonrası artan ve masajla biraz rahatlayan ağrı gerilim tipi baş ağrısına daha çok yaklaşır. Kas gerginliği başlığı, ayırıcı tanıda tek başına yeterli değildir.
Ne zaman bu iki başlıktan biri gibi düşünmemek gerekir?
Baş ağrısı aniden başladıysa ve 5 dakika içinde en şiddetli düzeye ulaştıysa, yeni nörolojik belirti varsa, ateş-ense sertliği eşlik ediyorsa, son aylarda travma olduysa ya da baş ağrısının karakteri belirgin biçimde değiştiyse tabloyu sadece migren ya da gerilim tipi baş ağrısı gibi değerlendirmek doğru değildir. NICE bu durumları kırmızı bayrak olarak tanımlar.
Ayrıca ilk kez çok şiddetli gelen, felç benzeri bulgularla giden, görme kaybı yapan, bilinç bulanıklığı oluşturan veya sürekli kötüleşen baş ağrısı da daha dikkatli ele alınmalıdır. Güvenlik eşiklerini daha detaylı görmek isteyenler için migren tehlikeli mi sayfası bu yazının önemli tamamlayıcısıdır.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Ayda sık tekrarlayan, işlev kaybı yapan, giderek daha çok ilaç gerektiren veya örüntüsü değişen baş ağrılarında değerlendirme gerekir. Çünkü bazen kişi hem migren hem gerilim tipi baş ağrısı yaşayabilir; bazen de kronikleşme ya da ilaç aşırı kullanım baş ağrısı devreye girebilir. Tanı çoğu zaman öykü ve nörolojik muayene ile konur; rutin MR her baş ağrısında gerekmez, ama atipik durumlarda düşünülebilir.
Eğer “başım sıkıyor mu zonkluyor mu emin değilim ama hayatımı bozuyor” noktasındaysanız, tanı konmasını beklemeden günlüğe başlamak çok faydalıdır. Bu hem muayeneyi kolaylaştırır hem de semptomları daha doğru isimlendirmenizi sağlar.
Sık sorulan sorular
Migren ile gerilim tipi baş ağrısı aynı anda olabilir mi?
Evet. MedlinePlus, gerilim tipi baş ağrısının migreni olan kişilerde de görülebileceğini belirtir. Bu yüzden bir kişide sadece tek baş ağrısı tipi bulunması şart değildir.
Gerilim tipi baş ağrısında mide bulantısı olur mu?
Genellikle olmaz. ICHD-3 alternatif kriterlerine göre bulantı-kusma gerilim tipi baş ağrısı için beklenen bir özellik değildir. Hafif eşlikçiler olabilir ama migrendeki kadar belirgin değildir.
Migren her zaman tek taraflı mıdır?
Hayır. Migren sıklıkla tek taraflı olsa da iki taraflı da olabilir. Bu yüzden tek taraflı olmaması migreni dışlamaz.
Gerilim tipi baş ağrısı zonklar mı?
Tipik olarak hayır. Daha çok baskı, sıkışma, bant gibi sarma hissi verir. Zonklama migren lehine daha güçlü bir işarettir.
Işık hassasiyeti varsa mutlaka migren midir?
Hayır, ama migren lehine önemli bir ipucudur. Özellikle bulantı ve hareketle kötüleşme de varsa migrenden daha fazla şüphelenilir.
Sonuç
Migren ile gerilim tipi baş ağrısı arasındaki fark çoğu zaman birkaç kritik soruda netleşir: Ağrı zonklayıcı mı yoksa sıkıştırıcı mı, tek taraflı mı yoksa iki taraflı mı, hareketle artıyor mu, bulantı ve ışık-ses hassasiyeti eşlik ediyor mu? Migren daha çok nörolojik eşlikçilerle ve belirgin işlev kaybıyla gelir; gerilim tipi baş ağrısı ise daha çok kas gerginliği, baskı ve iki taraflı ağrıyla öne çıkar. Yine de gerçek hayatta örtüşmeler olabilir. Bu yüzden amaç kendi kendine kesin tanı koymak değil, semptomları doğru kümeye yerleştirmektir.